conservatisme - denkers
C.S. Lewis (1898–1963)
“Do not be scared by the word authority. Believing things on authority only
means believing them because you have been told by someone you think
trustworthy. Ninety-nine per cent of the things you believe are believed on
authority. I believe there is such a place as New York. I have not seen it
myself. I could not prove by abstract reasoning that there must be a place. I
believe it because reliable people have told me so. The ordinary man believes
in the Solar System, atoms, evolution, and the circulation of the blood on
authority – because the scientists say so. (…) A man who jibbed at
authority in other things as some people do in religion would have to be
content to know nothing all his life.”
Clive Staples Lewis werd op 29 november 1898 in Belfast geboren uit ouders die
nominaal lid waren van de Anglicaanse Kerk. Zijn vader, waarmee Lewis een groot
deel van zijn leven een problematische verhouding had, was advocaat en stamde
uit een sociaal geëmancipeerd Engels arbeidersmilieu. Zijn moeder was van
vaders kant afkomstig uit een Schots-Iers predikantengezin en van moeders kant
stamde zij uit een oud Anglo-Normandisch geslacht dat zich onder Hendrik II in
Ierland gevestigd had. Op dat laatste was Lewis als jongeman erg trots.
Samen met zijn drie jaar oudere broer Warren beleefde hij een gelukkige
kindertijd. Centraal in hun bestaan stond een fantasiewereld, uitgedrukt in
zelf geschreven sprookjes, tekeningen en sILLEtjes, al snel mede gevoed uit de
omvangrijke ouderlijke boekerij waar de kinderen onbeperkte toegang toe hadden.
Zo vermeldde Lewis als tienjarige in zijn dagboek: “Paradise Lost gelezen,
erover nagedacht.” Daar is hij nog vele jaren mee doorgegaan, getuige het
in 1942 verschenen A Preface to Paradise Lost. Aan deze gelukkige
periode kwam abrupt een einde door de vroege dood van zijn moeder. Vervolgens
bracht hij enkele jaren door op twee Engelse kostscholen die hem tot laat in
zijn leven depressief makende herinneringen opleverden. In zijn autobiografie Surprised
by Joy (1955) heeft hij maar liefst zeven hoofdstukken nodig om dit
liefdeloze en intellectueel afstompende milieu te beschrijven.
In 1916 won Lewis een beurs voor University College in Oxford, maar moest al
spoedig zijn studie afbreken om als negentienjarige officier zijn land te
dienen in de Noord-Franse loopgraven. In april 1918 kwam er een eind aan zijn
oorlogservaringen door een ernstige granaatwond die hij opliep tijdens de Slag
bij Arras. Na de oorlog hervatte hij zijn studie in Oxford. Hij studeerde er
cum laude af in de klassieke talen, in de klassieke filosofie en in de Engelse
taal- en letterkunde. Vanaf 1925 was hij als fellow in de Engelse
taal- en leterkunde verbonden aan Magdalen College. Nadat hij gedurende zijn
jeugd langere tijd van het christendom vervreemd was geraakt, begon rond die
tijd ook een proces van religieuze heroriëntatie. Onder andere onder
invloed van de dood van zijn vader en als gevolg van gesprekken met gelovige
collega's als J.R.R. Tolkien en Hugo Dyson bekeerde hij zich tot het
christendom. Zoals hij later in Surprised by Joy zou beschrijven vond de
eigenlijke bekering plaats op 22 september 1931 tijdens een tochtje in de
zijspan van de motorfiets van zijn broer. Als eerste literaire neerslag van
zijn bekering publiceerde hij The Pilgrim's Regress (1932), een
geestrijke allegorie naar het model van John Bunyan's boek.
Een nationaal bekend figuur zou Lewis pas tijdens de Tweede Wereldoorlog worden.
Die bekendheid kreeg hij enerzijds door een aantal druk beluisterde lezingen
over filosofische en religieuze onderwerpen voor de BBC-microfoon. Een aantal
van die lezingen werden later gebundeld onder de titel Mere Christianity
(1952), nog steeds een van zijn meest gelezen boeken. Daarnaast verscheen in
1942 het eerste publiekssucces, The Screwtape Letters, dat in het eerste
jaar negen drukken kende en een jaar later eenzelfde succes kende in de
Verenigde Staten.
Tot 1954 werkte hij onafgebroken in Oxford. In dat jaar werd hij in Cambridge
benoemd op een speciaal voor hem ingestelde leerstoel voor letterkunde. In 1956
trouwde hij met de Amerikaanse Joy Davidham Gresham, een gescheiden voormalige
communiste die zich onder invloed van Lewis’ boeken tot het christendom
bekeerd had. Vier jaar later al stierf zij. In een van zijn laatste boeken, A
Grief Observed (1961), dat onder het pseudoniem N.W. Clerk verscheen,
probeerde hij verslag te doen van dit verschrikkelijke verlies. C.S. Lewis
stierf op 22 november 1963, de dag dat John F. Kennedy in Dallas werd
neergeschoten. Hij ligt begraven op het kerkhof van de Holy Trinity Church in
Headington, Oxford.
Volgens zijn levenslange vriend Owen Barfield zijn er in zekere zin drie
“C.S. Lewissen” geweest. Tijdens zijn leven heeft Lewis aan drie
verschillende roepingen succesvol beantwoord. Op de eerste plaats was daar de
gerespecteerde Oxford-docent, literatuurgeleerde en literair criticus.
Daarnaast de schrijver van romans en kinderboeken. En ten slotte was er de
populaire en invloedrijke apologeet, filosoof en volkstheoloog die veel lezers
(opnieuw) op een verfrissende wijze het christendom binnen leidde. Daarbij
geldt echter ook dat in veel van zijn werk filosofie, theologie, literatuur en
fictie niet scherp te scheiden zijn.
In 1936 publiceerde Lewis zijn baanbrekende The Allegory of Love. Lewis
beschrijft in dit boek hoe in de vroege middeleeuwen de klassieke goden in
allegorische vorm weer het christelijk denken binnenkomen. Streden de goden
vroeger tegen elkaar, nu worden het personificaties van krachten in de mens
zelf. In de loop van de eeuwen begint de kracht van de allegorie echter te
verzwakken. Dit wordt veroorzaakt door het verzwakkende besef dat de
stoffelijke wereld primair een afspiegeling is van de bovennatuur. Steeds meer
gaan elementen als satire, alledaagsheid en liefdesperikelen overheersen en
daarmee verdwijnt de kracht van de allegorie in de westerse literatuur. Een
ander levenswerk op het gebied van de literatuurgeschiedenis was zijn English
Literature in the Sixteenth Century (1954) dat als deel III verscheen
van The Oxford History of English Literature.
In zijn zeven kinderboeken (The Chronicles of Narmia) en drie science
fiction romans verwerkte Lewis ook tal van theologische en filosofische
ideeën. Zo vindt men in de roman That Hideous Strength talloze
ideeën in literaire vorm die men in The Abolition of Man (1943) in
filosofische vorm uitgewerkt vindt. Zijn beroemdste literaire werk is
ongetwijfeld het al eerder genoemde The Screwtape Letters. In dit boek
schrijft een oudere duivel eenendertig brieven aan een jongere collega met
talloze adviezen hoe een jonge gelovige het best verleid kan worden. Het boek
weerspreekt het binnen de hedendaagse Nederlandse intelligentsia wijd verbreide
vooroordeel dat christendom en humor elkaar niet verdragen.
C.S. Lewis vormde de belichaming van een natuurlijk soort conservatisme. In zijn
levensstijl (zo weigerde hij pubs te betreden waar de radio aan stond), in zijn
literaire opvattingen (pas heel laat kwam hij tot waardering voor het werk van
T.S. Eliot) en in zijn politieke opvattingen was Lewis een conservatief pur sang.
Voor wat betreft de politiek moet daarbij wel vermeld worden dat Lewis een
groot scepticus was ten aanzien van politici en partijpolitiek. Winston
Churchill bewonderde hij overigens zeer, maar dat verhinderde hem in 1951 niet
de minister-president te laten weten dat hij afzag van een hem aangeboden
titel. Lewis was bang dat zijn critici zo'n adellijke titel als bewijs zouden
opvatten dat zijn religieus werk slechts verholen anti-progressieve propaganda
was. Zijn onverschilligheid inzake de dagelijkse politiek weerhield hem er niet
van over een breed scala aan politieke onderwerpen te schrijven: misdaad,
censuur, pacifisme, doodstraf, dienstplicht, vivisectie enzovoorts. Ook over de
verzorgingsstaat had hij uitgesproken opvattingen. In een artikel in The
Observer schreef hij in 1958:
“The modern State exists not to protect our rights, but to do us good or
make us good — anyway, to do something to us or to make us something.
Hence the new name ‘leaders’ for those who were once
‘rulers’. We are less their subjects than their wards, pupils, or
domestic animals. There is nothing left of which we can say to them, ‘mind
your own business.’ Our whole lives are their business.”
De staat kan ervoor zorgen dat mensen zich gedragen, maar uiteindelijk kan hij
de mens niet goed maken. Deugd veronderstelt vrije keuze. Lewis was er vooral
bang voor dat de verzorgingsstaat zich verder zou ontwikkelen tot een
technocratie van het soort dat hij al in romanvorm had beschreven in That
Hideous Strength.
Veel conservatieven zien in The Abolition of Man
zijn belangrijkste filosofische werk. In dit werk geeft Lewis een zeer
originele verdediging van de natuurrechtsleer. De meeste beschavingen, religies
en denksystemen gingen in het verleden van dezelfde morele codex uit. Wanneer
men die codex analyseert komt men vanzelf uit bij de bekende deugden als
Rechtvaardigheid, Eerlijkheid, Bramhartigheid en Voorzichtigheid. Hij laat zien
wat de consequenties zijn wanneer de moderne cultuur het idee van een
objectieve morele orde verwerpt.
Lewis is in Nederland een bekend auteur. Een aantal belangrijke boeken van hem
is vertaald en leverbaar.
Literatuur
Er is zoveel over Lewis geschreven dat het hier slechts mogelijk is een
bescheiden selectie te geven. Een mooie biografie werd geschreven door Roger
Lancelyn Green en Walter Hooper: C.S. Lewis: A Biography (A Harvest
Book). De biografie Jack: A Life of C.S. Lewis van George Sayer werd ook
in het Nederlands vertaald (Crossway Books). In de bundel Ontijdige
bespiegelingen van Robert Lemm is een korte lezenswaardige inleiding in
het werk van Lewis opgenomen (Kok Agora). Een interessante visie op het
conservatieve mens- en geschiedbeeld van Lewis vindt men in het door Peter
Kreeft geschreven C.S. Lewis for the Third Millennium. Six essays on the
Abolition of Man (Ignatius Press). Een kort essay over de politieke
opvatingen van Lewis werd geschreven door John G. West, Jr.: Public Life in the
Shadowlands. What C.S. Lewis Teach Us About Politics (Acton Institute),
met een geannoteerde bibliografie van de boeken en essays van Lewis die
handelen over politieke thema's.
Meer titels van en over Lewis zijn te vinden op de volgende sites:
|
